Ολοκληρωμένος Εργαστηριακός Έλεγχος Σπέρματος
Απλό ή πλήρες σπερμοδιάγραμμα
Το σπερμοδιάγραμμα αποτελεί την βασικότερη εξέταση για την αξιολόγηση της ανδρικής γονιμότητας. Πρόκειται για μια αξιολόγηση μακροσκοπικών και μικροσκοπικών παραμέτρων με βάση τα πιο πρόσφατα κριτήρια όπως τα ορίζει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (W.H.O. 2021) και περιλαμβάνει παράμερους όπως ο όγκος, η συγκέντρωση, η κινητικότητα και η μορφολογία των σπερματοζωαρίων. Στην πλήρη εκδοχή του, μπορεί να περιλαμβάνει και πιο εξειδικευμένους δείκτες, όπως η βιωσιμότητα ή η παρουσία φλεγμονωδών κυττάρων.
Η εξέταση πραγματοποιείται με δείγμα σπέρματος που συλλέγεται είτε σε ειδικό χώρο του κέντρου, με σεβασμό στην ιδιωτικότητα και τις ιατρικές οδηγίες είτε κατ’ οίκον με απαραίτητη προϋπόθεση το δείγμα να μεταφερθεί εντός 30-45 λεπτών και σε σταθερή θερμοκρασία (20-25oC).
Το σπερμοδιάγραμμα δίνει σημαντικές πληροφορίες για την αναπαραγωγική ικανότητα του άνδρα και αποτελεί σημείο αναφοράς για την περαιτέρω διερεύνηση. Ωστόσο, ένα φυσιολογικό σπερμοδιάγραμμα δεν μπορεί να εγγυηθεί μια επιτυχής φυσική σύλληψη.
Τι πρέπει να γνωρίζω πριν την συλλογή του δείγματος;
Α) Αποχή: Υπάρχει λανθασμένα η άποψη ότι όσο μεγαλύτερη η αποχή από την τελευταία εκσπερμάτιση τόσο καλύτερο θα είναι και το σπερμοδιάγραμμα με περισσότερα σπερματοζωάρια. Ωστόσο, αποδεδειγμένα κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Έχει βρεθεί ότι 2-5 μέρες αποχής από την τελευταία εκσπερμάτιση είναι ιδανική πριν την διενέργεια ενός σπερμοδιαγράμματος. Οι τακτές εκσπερματίσεις έχουν βρεθεί ότι ανανεώνουν την ποιότητα του σπέρματος στους όρχεις.
Β) Ιατρικό ιστορικό: Η σπερματογένεση είναι μια δυναμική διαδικασία που διαρκεί περίπου 3 μήνες. Αυτό σημαίνει, πως η εικόνα ενός σπερμοδιαγράμματος είναι ενας «καθρεφτης» της κατάστασης του οργανισμού και του τρόπου ζωής ενός άνδρα των τελευταιων μηνών. Αν για παράδειγμα ένας άνδρας νοσήσει, ανεβάσει πυρετό, πάρει φαρμακευτική αγωγή η περάσει μια πολύ στρεσογόνα περίοδο είναι πιθανό να υπάρχει αρνητικό αντίκτυπο στην εικόνα του σπερμοδιαγράμματος. Σε αυτές τις περιπτώσεις προτείνεται ο επανέλεγχος ύστερα από περίπου 3 μήνες οπότε και έχει αλλάξει ο κύκλος σπερματογένεσης. Συμπεραίνουμε, λοιπόν ότι είναι εξαιρετικά σημαντικό να απαντήσουμε με ακρίβεια στο ερωτηματολόγιο του ιατρικού ιστορικού.
Γ) Πληρότητα εκσπερμάτισης: Σε μία εκσπερμάτιση δεν έχουν όλα τα κλάσματα την ίδια σύσταση και περιεκτικότητα σε σπερματοζωάρια και άλλα μακρομόρια. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι αν υπάρξει απώλεια κατά την εκσπερμάτιση, μπορεί να επηρεαστούν παράμετροι όπως η περιεκτικότητα σε σπερματοζωάρια ή και η ρευστοποίηση του δείγματος. Είναι λοιπόν σημαντικό η συλλογή να είναι πλήρης και αν αυτό δεν επιτευχθεί να ενημερωθεί το ανδρολογικό ή μικροβιολογικό εργαστήριο έτσι ώστε να ληφθεί υπόψιν η πληρότητα της εκσπερμάτισης κατά την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.
Τι σημαίνει ένα παθολογικό σπερμοδιάγραμμα;
Ένα μη φυσιολογικό αποτέλεσμα δεν σημαίνει απαραίτητα υπογονιμότητα. Συχνά είναι αναστρέψιμο και χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση ή απλή παρακολούθηση. Μικρές αλλαγές στον τρόπο ζωής μας μπορούν να βελτιώσουν την σπερματογένεση και να βελτιωθούν πιθανόν παθολογικοί παράμετροι ενός σπερμοδιαγράμματος όπως για παράδειγμα η συγκέντρωση η κινητικότητα και η μορφολογία των σπερματοζωαρίων.
Πρέπει να επαναλάβω το σπερμοδιάγραμμα;
Ναι, συχνά συστήνεται επανάληψη για επιβεβαίωση των αποτελεσμάτων, καθώς η σπερματογένεση επηρεάζεται από παράγοντες όπως το άγχος, οι λοιμώξεις ή πρόσφατες ασθένειες. Η επανάληψη βοηθά στο να έχουμε πιο αξιόπιστη εικόνα της γονιμότητας.
Πότε μπορώ να επαναλάβω το σπερμοδιάγραμμα;
Συνήθως μετά από 2–3 μήνες, που αντιστοιχούν σε έναν κύκλο σπερματογένεσης. Ο γιατρός θα καθορίσει τον κατάλληλο χρόνο για κάθε περίπτωση.
Η κιρσοκήλη επηρεάζει την ποιότητα του σπέρματος;
Ναι, η κιρσοκήλη μπορεί να επηρεάσει την παραγωγή και την ποιότητα του σπέρματος, όμως όχι σε όλους τους άντρες. Η αξιολόγηση γίνεται με ανάλυση σπέρματος και κλινική εξέταση. Πριν από οποιαδήποτε χειρουργική επέμβαση κιρσοκήλης προτείνεται η κρυοσυντήρησης δειγμάτων σπέρματος.
Υπάρχουν φάρμακα που επηρεάζουν τη γονιμότητα;
Ορισμένα κοινά φάρμακα μπορεί να επηρεάσουν προσωρινά τη σπερματογένεση. Πάντα ενημερώνετε τον γιατρό ή το εργαστήριο για οποιαδήποτε αγωγή λαμβάνετε.
Τα φάρμακα για τη στυτική δυσλειτουργία επηρεάζουν το σπέρμα;
Όχι. Τα σκευάσματα για τη στυτική δυσλειτουργία δεν επηρεάζουν αρνητικά την ποιότητα του σπέρματος.
Έλεγχος κατακερματισμού DNA σπέρματος (DFI)
Ο δείκτης κατακερματισμού ή αλλιώς κατάτμησης του DNA (DNA Fragmentation Index – DFI) μετρά το ποσοστό των σπερματοζωαρίων που φέρουν βλάβες στο γενετικό τους υλικό. Υψηλό DFI αποτελεί μία από τις αιτίες της ανδρικής υπογονιμότητας, η οποία δεν αντικατοπτρίζεται σε καμία από τις συμβατικές παραμέτρους ενός σπερμοδιαγράμματος.
Ένα σπερματοζωάριο που φέρει «ελλαττωματικό DNA» μπορεί όχι μόνο να έχει καλή μορφολογία και να κινείται προωθητικά, αλλά και να γονιμοποιήσει ένα ωάριο. Αυτά τα σπερματοζωάρια μπορεί να εμφανίζονται φυσιολογικό σε μία βασική ανάλυση σπέρματος, ωστόσο το «ελλαττωματικό DNA» που φέρουν μειώνει τις πιθανότητες εμφύτευσης και αυξάνει τον κίνδυνο αποβολών.
Η εξέταση γίνεται με εξειδικευμένες μοριακές τεχνικές, όπως TUNEL ή SCSA και τα αποτελέσματα βοηθούν στη λήψη αποφάσεων για την κατάλληλη θεραπεία ή την επιλογή μεθόδων υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.
Γιατί είναι σημαντική η εξέταση αυτή;
Ο υψηλός βαθμός κατακερματισμού του DNA των σπερματοζωαρίων έχει αρνητικό αντίκτυπο στην έκβαση της αναπαραγωγικής προσπάθειας, ανεξάρτητα από τη μέθοδο γονιμοποίησης των ωαρίων (φυσιολογική, IUI, IVF, ICSI), μέσω:
- μειωμένες πιθανότητες επίτευξης φυσικής σύλληψης
- Της διατάραξης ή/και αναστολής ανάπτυξης των εμβρύων
- Της μη επιτυχούς εμφύτευσής τους ή και αποβολής.
Έμβρυα που προκύπτουν από σπερματοζωάρια με κατακερματισμένο γενετικό υλικό έχουν λίγες πιθανότητες να οδηγήσουν σε μια τελειόμηνο κύηση, καθώς η συσσώρευση βλαβών στο DNA έχει ως αποτέλεσμα μειωμένες πιθανότητες για μία φυσιολογική και υγιή εγκυμοσύνη.
Ποιος πρέπει να κάνει την εξέταση;
Άνδρες με:
- Παθολογικό σπερμοδιάγραμμα
- Προχωρημένη ηλικία
- Ύπαρξη κιρσοκήλης
- Μακροχρόνια έκθεση σε επιβλαβείς και τοξικές ουσίες
Ζευγάρια με:
- Ανεξήγητη υπογονιμότητα
- Επαναλαμβανόμενες αποβολές
- Αποτυχημένες προσπάθειες εξωσωματικής
- Χαμηλών ποσοστών γονιμοποίησης ή δημιουργίας εμβρύων κακής ποιότητας σε κύκλους IVF
- Αποτυχίας εμφύτευσης μετά από IVF
Πότε θα πρέπει να γίνεται η εξέταση;
Η πληροφορία για την κατάσταση της ακεραιότητας του DNA σπέρματος θα βοηθήσει τον κλινικό ιατρό στη διάγνωση, διαχείριση και αντιμετώπιση της ανδρικής υπογονιμότητας. Όσο πιο γρήγορα επιτευχθεί η σωστή διάγνωση, τόσο περισσότερο χρόνο, χρήμα και ενέργεια θα γλιτώσει ο ασθενής. Συνεπώς, αν και η εξέταση μπορεί να γίνει σε όλα τα στάδια διερεύνησης της ανδρικής υπογονιμότητας, συνετό θα ήταν να γίνεται από την αρχή.
Ποιοι είναι οι κύριοι παράγοντες που οδηγούν σε αυξημένα επίπεδα κατακερματισμού του DNA:
- Η έκθεση σε χημικές-τοξικές ουσίες, ακτινοβολία ή υψηλές θερμοκρασίες
- Η ατμοσφαιρική ρύπανση
- Η χρήση φαρμάκων, αναβολικών ή/και ναρκωτικών ουσιών
- Η παρουσία κιρσοκήλης, καρκίνου όρχεων, φλεγμονής ή υψηλού πυρετού
- Η υψηλή θερμοκρασία των όρχεων
- Το κάπνισμα και η κακή διατροφή
- Η προχωρημένη ηλικία του άνδρα
- Λοιμώξεις, φλεγμονές και υψηλό πυρετό
Επιπλέον, πλαισιώνει κάθε πλήρη έλεγχο του γονιμοποιητικού δυναμικού του ανδρικού παράγοντα κατά τη διερεύνηση υπογονιμότητας. Ιδιαίτερη χρησιμότητα έχει η διενέργεια του ελέγχου κατά:
- την παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας αντιοξειδωτικών συμπληρωμάτων διατροφής
- μετά από χειρουργική αποκατάσταση κιρσοκήλης
- κατά την αξιολόγηση της ποιότητας του σπέρματος σε άνδρες που έχουν υποβληθεί σε ισχυρές κυτταροτοξικές θεραπείες.
Τι είναι η κατάτμηση DNA σπερματοζωαρίων και πως προκαλείται;
Κατακερματισμός η κατάτμηση του DNA των σπερματοζωαρίων είναι οι βλάβες που συσσωρεύονται στο γενετικό υλικό των σπερματοζωαρίων κατά την ωρίμανση τους, την παραμονή τους στους όρχεις και την επιδιδυμίδα και την εκσπερμάτισή τους. Οι βλάβες αυτές οι οποίες είναι συνήθως αποτέλεσμα αυξημένου οξειδωτικού στρες, μπορούν να προκληθούν από διάφορους λόγους όπως και παράδειγμα ο τρόπος ζωής, λοιμώξεις, κιρσοκήλη και πολλοί άλλοι.
Πότε χρειάζεται και πόσο σημαντικός είναι ο έλεγχος κατάτμησης DNA;
Η αξιολόγηση του κατακερματισμού του DNA είναι πολύ σημαντική και συμπληρώνει την εικόνα ενός σπερμοδιαγράμματος στο οποίο μπορούμε να δούμε κατά κύριο λόγο μικροσκοπικές και μακροσκοπικές παρατηρήσεις και όχι το τι συμβαίνει «μέσα» στα σπερματοζωάρια.
Η εκτίμηση του προτείνεται σε αποτυχημένες προσπάθειες εγκυμοσύνης, επαναλαμβανόμενες αποβολές, ανεξήγητη υπογονιμότητα. Επίσης, προτείνεται ύστερα από προσπάθειες υποβοηθουμένης αναπαραγωγής οι οποίες οδήγησαν σε ανεξήγητα μικρό αριθμό εμβρύων καλής ποιότητας, σε αποτυχία εμφύτευσης η αποβολή.
Υπάρχει θεραπεία για αυξημένη κατάτμηση DNA;
Σε πολλές περιπτώσεις, ναι. Η αντιμετώπιση μπορεί να περιλαμβάνει αλλαγές τρόπου ζωής όπως για παράδειγμα η διακοπή του καπνίσματος ο περιορισμός του αλκοόλ η και της έκθεσης σε τοξικούς παράγοντες. Επίσης μπορεί να περιλαμβάνει την θεραπεία λοιμώξεων, λήψη αντιοξειδωτικών συμπληρωμάτων διατροφής ή/και ιατρική παρέμβαση όπως για παράδειγμα σε περίπτωση κιρσοκηλης.
Έλεγχος οξειδο-αναγωγικού δυναμικού σπέρματος
Το οξειδο-αναγωγικό δυναμικό (Oxidation-Reduction Potential – ORP) αξιολογεί την ισορροπία ανάμεσα στις οξειδωτικές (ελεύθερες ρίζες) και στις αντιοξειδωτικές ουσίες του σπέρματος. Ενώ μικρές ποσότητες ελεύθερων ριζών οξυγόνου είναι απαραίτητες για την ομαλή λειτουργία των σπερματοζωαρίων σε αυξημένες συγκεντρώσεις, έχουν αρνητικό αντίκτυπο στην ποιότητα των σπερματοζωαρίων καθώς μπορούν να προκαλέσουν βλάβες του γενετικού υλικού (DNA), των λιπιδίων και των πρωτεϊνών του σπέρματος και τελικά να επηρεάσουν την λειτουργικότητα τους και να προκαλέσουν τον κυτταρικό τους θάνατο.
Η εξέταση για τον προσδιορισμό του οξειδωτικού στρες στο σπέρμα προτείνεται κα στις πρόσφατες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας (European Society of Human Reproduction and Embryology – ESHRE) για τη διερεύνηση της ανδρικής υπογονιμότητας.
Ποιος πρέπει να κάνει την εξέταση;
Άνδρες με:
- Παθολογικό σπερμοδιάγραμμα
- Ηλικία άνω των 40 ετών που επιθυμούν να τεκνοποιήσουν.
- Ιστορικό κιρσοκήλης.
- Λοιμώξεις του ουρογεννητικού συστήματος.
- Επιβαρυμένο τρόπος ζωής με συχνή έκθεση σε επιβλαβείς παράγοντες (κακή διατροφή, έλλειψη η υπερβολική σωματική άσκηση, χρόνιο στρες, ακτινοβολία, κάπνισμα, τοξίνες κ.α.).
- Ανεξήγητη υπογονιμότητα.
- Επαναλαμβανόμενες αποβολές.
- Αποτυχημένες προσπάθειες εξωσωματικής.
- Χαμηλά ποσοστά γονιμοποίησης ή δημιουργίας εμβρύων κακής ποιότητας σε κύκλους IVF.
Από τι επηρεάζεται η παραγωγή των ROS και κατά συνέπεια η οξειδο-αναγωγική ισορροπία;
- τοξικοί περιβαλλοντικοί παράγοντες (χημικά, ατμοσφαιρική ρύπανση, ακτινοβολία, υψηλή θερμοκρασία),
- ο τρόπος ζωής (έλλειψη ύπνου, στρες, κάπνισμα, αλκοόλ, παχυσαρκία),
- η ηλικία
- φλεγμονές, λοιμώξεις και διάφορες συστημικές ασθένειες
Γιατί είναι σημαντική η εξέταση αυτή;
Έχει υπολογιστεί ότι 40% περίπου των ανδρών με φυσιολογικό σπερμοδιάγραμμα αντιμετωπίζουν προβλήματα γονιμότητας. Μεγάλο ποσοστό αυτών των ανδρών εκτιμάται ότι παρουσιάζουν αυξημένα ποσοστά κατακερματισμού του DNA και αυξημένα επίπεδα οξειδωτικού στρες.